Liquiditeit wordt vaak beschouwd als de zuurstof van de financiële markten; zolang het aanwezig is, merkt niemand het op, maar zodra het schaarser wordt, ontstaan er direct problemen. Voor beleggers in fondsen is het essentieel om te begrijpen dat de mogelijkheid om een positie te verkopen niet alleen afhangt van de beurskoers, maar ook van de onderliggende structuur van het product. Liquiditeitsrisico ontstaat wanneer een fonds niet in staat is om activa snel en tegen een eerlijke prijs te verkopen om aan de verzilveringsverzoeken van beleggers te voldoen.
Het onderscheid tussen handelsliquiditeit en activaliquiditeit
Een veelgemaakte fout is het verwarren van de verhandelbaarheid van het fonds met de liquiditeit van de bezittingen in de portefeuille. Een belegger kan de indruk hebben dat zijn positie zeer liquide is omdat de koers dagelijks wordt vastgesteld, maar de werkelijkheid kan complexer zijn. Wanneer men kijkt naar de mutual funds betekenis, wordt duidelijk dat deze fondsen kapitaal van diverse beleggers bundelen om te investeren in een breed scala aan effecten.
Het risico schuilt in de mismatch: het fonds biedt beleggers vaak dagelijkse uitstapproredingen, terwijl de onderliggende activa — zoals bedrijfsobligaties uit opkomende markten of vastgoed — soms weken of maanden nodig hebben om verkocht te worden zonder aanzienlijk waardeverlies. In normale marktomstandigheden vormt dit zelden een probleem, maar bij paniek op de markten kan deze discrepantie leiden tot een liquiditeitsval.
Mechanisme van gedwongen verkopen
Wanneer een groot aantal beleggers tegelijkertijd hun participaties wil verzilveren, spreekt men van een uitstroomgolf. Het fondsbeheer moet dan activa verkopen om de benodigde liquiditeiten vrij te maken. In een illiquide markt kan dit een vicieuze cirkel veroorzaken. Om snel aan geld te komen, is het fonds vaak gedwongen om eerst de meest liquide activa (zoals staatsobligaties of blue-chip aandelen) te verkopen.
Hierdoor blijven de resterende beleggers achter met een portefeuille die verhoudingsgewijs steeds meer illiquide en risicovolle activa bevat. Als de uitstroom aanhoudt, moet het beheer ook de minder liquide posities verkopen tegen bodemprijzen (fire sales), wat de intrinsieke waarde van het fonds verder onder druk zet. Dit mechanisme verklaart waarom liquiditeitsrisico zich zelden geleidelijk openbaart, maar vaak plotseling en met grote impact escaleert tijdens perioden van marktstress.
Structurele verschillen: Open-end, Closed-end en ETF's
De juridische structuur van een fonds bepaalt grotendeels hoe het met liquiditeitsrisico omgaat. Open-end fondsen zijn het meest kwetsbaar voor uitstroomgolven omdat zij verplicht zijn participaties in te kopen. ETF's (Exchange Traded Funds) beschikken over een extra laag bescherming door het arbitrageproces met authorized participants, hoewel ook zij niet immuun zijn voor extreme marktverstoringen waarbij de handel in de onderliggende mandjes stilvalt.
Closed-end fondsen daarentegen hebben een vast aantal aandelen die op de beurs worden verhandeld. Hier hoeft het fondsbeheer geen activa te verkopen als beleggers willen uitstappen; zij verkopen hun aandelen simpelweg aan een andere belegger. Het liquiditeitsrisico vertaalt zich hier niet in een onmogelijkheid tot verzilvering, maar in een mogelijke handelsprijs die ver onder de werkelijke waarde (NAV) van de activa ligt.
Beheersmaatregelen en systeemrisico
Om de stabiliteit van het financiële systeem te waarborgen, hebben fondsbeheerders verschillende instrumenten tot hun beschikking. "Gates" of uitstapbeperkingen kunnen worden geactiveerd om verzilveringen tijdelijk op te schorten wanneer de marktliquiditeit opdroogt. Daarnaast wordt er soms gewerkt met swing pricing, waarbij de kosten van het verkopen van activa direct worden doorberekend aan de uitstappende beleggers, om zo de achterblijvers te beschermen.
Historische stabiliteit van een fonds is geen garantie voor toekomstige liquiditeit. Systeemrisico ontstaat wanneer meerdere fondsen gelijktijdig gedwongen worden dezelfde illiquide activa te verkopen, waardoor de markten voor die specifieke effecten volledig bevriezen. Voor de belegger betekent dit dat liquiditeit niet als een statisch kenmerk van een fonds moet worden gezien, maar als een dynamisch risico dat nauw samenhangt met de bredere marktomstandigheden.
